آبادان

آبادان شهری در جنوب استان خوزستان است. این شهر از نخستین روزهای جنگ تحمیلی مورد هجوم هوایی و توپخانه عراق قرار داشت و از مهر ۱۳۵۹ تا مهر ۱۳۶۰ در محاصره ارتش عراق بود.آبادان یکی از شهرهای بزرگ استان خوزستان است و چون در محاصره رودهای کارون، بهمنشیر، اروندرود و نیز خلیج‌فارس قرار گرفته به آن جزیره آبادان هم می‌گویند. این جزیره از جنوب به آب‌های خلیج‌فارس، رود کارون در شمال، رود بهمنشیر در شرق و اروندرود در غرب محدود شده است.نام قدیمی این شهر عبادان بود که در سال ۱۳۱۴ به آبادان تغییر کرد. این شهر کم‌باران در گذشته‌ها به برج دیده‌بانی، گرمای توان‌فرسای تابستان، رطوبت، معابد و ماهی‌های خود معروف بود، اما در تاریخ جدید به دو پدیده وابسته شد؛ نفت و جنگ.پس از آنکه نخستین چاه در ۵ خرداد ۱۲۸۷ در مسجدسلیمان به نفت رسید، ‌ساختن یک پالایشگاه در نزدیکی آن ضرورت یافت. چون آبادان می‌توانست لنگرگاه خوبی برای کشتی‌های نفت‌کش باشد، اولین پالایشگاه ایران در آن ساخته شد. در سال ۱۲۹۱ پالایشگاه آبادان شروع به کار کرد و چند سال بعد بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان نام گرفت.وقتی در سال ۱۳۴۷ حکومت حزب بعث در عراق روی کار آمد، طرح تجزیه خوزستان و الحاق آن به عراق از سر گرفته شد و دولت عراق اسامی جغرافیایی خوزستان را در کتاب‌ها و نقشه‌ها تغییر داد. آبادان در این نقشه‌ها عُبادان نوشته می‌شد.فاجعه سینما رکس آبادان در ۲۸ مرداد ۱۳۵۷، موجب تظاهرات گسترده برضد شاه شد. اعتصاب کارکنان و کارگران پالایشگاه نفت آبادان هم یکی از عوامل مهم پیروزی انقلاب اسلامی بود.سال ۱۳۵۸ تا نیمه اول ۱۳۵۹، عوامل ضدانقلاب دست به اقدامات خرابکارانه در شهر زدند. بیست‌وسوم خرداد ۱۳۵۸ در محوطه پالایشگاه آبادان بمبی منفجر شد. سوم دی ۱۳۵۸ پل نهر محربی و نهر ابوالفضل منفجر شد. شانزدهم اسفند نیز چند لوله نفت و گاز در شمال آبادان منفجر شدند.آبادان به سبب نزدیکی به مرز و وجود پالایشگاه در آن، از نخستین روزهای جنگ تحمیلی تا پایان آن، درگیر جنگ بود.روز اول جنگ، یعنی ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، هواپیماهای دشمن به پالایشگاه آبادان حمله کردند. اول مهر، آتش سنگین دشمن از جنوب اروندرود، به آبادان خسارات زیادی وارد کرد. در اثر این تهاجم‌ها، حدود یک چهارم تأسیسات پالایشگاه از بین رفت. شدت تهاجم در سوم مهر بیشتر شد و در پایان روز محور اصلی مواصلاتی اهواز خرمشهر به کلی قطع و تدارک نیروهای ایرانی مستقر در آبادان و خرمشهر از طریق جاده قدیم اهواز به آبادان و خرمشهر انجام شد. هشتم مهر، آتش دشمن شدت بیشتری یافت. آب و برق شهر قطع شد و رادیو آبادان از کار افتاد.نیروهای عراقی، آبادان را در ۱۹ مهر ۱۳۵۹ به محاصره درآوردند و با عبور از کارون، منطقه سرپل در شرق کارون را تصرف و جاده اهواز ـ آبادان ـ ماهشهر را قطع کردند.تیپ ۶ زرهی عراق ۲۱ مهر وارد منطقه شد و حرکت خود را به سمت رودخانه بهمنشیر و سه‌راهی آبادان ادامه داد. اولین نیروهای کمکی ایران از لشکر ۹۲ زرهی، چند روز بعد وارد آبادان شدند.نیروهای دشمن ۲۲ مهر به دو کیلومتری شمال آبادان رسیدند. با مقاومت یک گردان پیاده و آتشبار توپخانه لشکر ۷۷ خراسان و پشتیبانی هوانیروز، پیشروی عراقی‌ها در شمال آبادان موقتاً متوقف شد.با اشغال بخش شمالی خرمشهر در ۴ آبان، حمله‌های هوایی و گلوله‌باران آبادان شدت گرفت. با پیشروی دشمن در ۸ آبان در کرانه شمال بهمنشیر به سمت شرق، آبادان در محاصره کامل قرار گرفت. نیروهای دشمن در شب ۸ و ۹ آبان در منطقه‌ای به نام ذوالفقاری روی رود بهمنشیر پل شناور احداث کردند و برای اولین بار وارد آبادان شدند و پس از ورود به قریه الوانیه و ثوامر، تعدادی از اهالی آنجا را به اسارت گرفتند. پیرمردی به نام دریاقلی، به محض دیدن عراقی‌ها در این منطقه، به نیروهای مستقر در مسجدالرسول آبادان خبر داد. این خبر موجب حضور نیروها در منطقه و جلوگیری از پیشروی عراق شد.محمدجواد تندگویان، وزیر نفت دولت جمهوری اسلامی ایران، در ۹ آبان ۱۳۵۹ به همراه تعدادی از همکارانش که بی‌اطلاع از حضور عراقی‌ها در شمال بهمنشیر، قصد داشتند وارد آبادان شوند، در روستای سادات به اسارت درآمد و پس از سال‌ها براثر شکنجه به شهادت رسید.امام خمینی چند روز پس از محاصره آبادان، در یکی از سخنرانی‌های خود، به نیروهای مسلح هشدار دادند که این محاصره باید شکسته شود و با تأکید گفتند: «من منتظرم که این حصر آبادان از بین برود… فکر این نباشید که اگر این‌ها آمدند [و شهر را اشغال کردند] بیرونشان می‌کنیم. اگر این‌ها آمدند خسارت بر ما وارد می‌کنند. نگذارید بیایند و در آبادان وارد شوند.»در طول یک سالی که آبادان در محاصره دشمن بود، بارها مورد تهاجم هوایی و توپخانه قرار گرفت و مردم باقی‌مانده در شهر شرایط سختی داشتند. حضور آیت‌الله جمی، امام جمعه آبادان، و تشویق به ایستادگی و مقابله با دشمن باعث ایجاد روحیه مقاومت مدافعان شده بود.

رزمندگان در سه جبهه آبادان، دارخوین و ماهشهر خطوط پدافندی تشکیل دادند و با اتکا به حداقل توان موجود، چند عملیات ایذایی و محدود انجام دادند.حدود یازده ماه بعد در ۵ مهر ۱۳۶۰ در عملیات ثامن‌الائمه‌علیه‌السلام، آبادان از محاصره خارج شد. اما حمله‌های توپخانه‌ای و هوایی تا پایان جنگ روی شهر آبادان کماکان ادامه داشت. از اهالی آبادان ۸۹۷ نفر در حوادث انقلاب و جنگ هشت‌ساله به شهادت رسیدند.بازسازی آبادان در پی خسارت‌هایی که از جنگ دیده بود، از سال ۱۳۶۲ آغاز شد. اما بیشتر بازسازی‌ها پس از پایان جنگ و از سال ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۶ صورت گرفت. بازسازی پالایشگاه آبادان هم از نیمه دوم ۱۳۶۷، آغاز شد و فاز یکم آن، ۱۲ فروردین ۱۳۶۸ در مدار تولید قرار گرفت.