خرمشهر

خرمشهر در استان خوزستان و بین دو رودخانۀ کارون و اروندرود است که ابتدای جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، به اشغال دشمن درآمد و در ۳ خرداد ۱۳۶۱، به‌دست نیروهای ایران آزاد شد.خرمشهر به مساحت ۶۷/۵ کیلومتر مربع در منتهی‌الیه جنوب غربی ایران و در استان خوزستان، حاشیۀ خلیج فارس بین دو رودخانه کارون و اروندرود قرار دارد.بنای شهر به نام «المحمره» مربوط به قرن ۱۳ ق است؛ در زمان شاه‌ عباس صفوی، دولت ایران به فکر ایجاد بندری در کرانۀ اروندرود افتاد تا در آن گمرکی ایجاد کند که با ویژگی‌های یک بندر بازرگانی تناسب داشته باشد. در زمان محمد شاه قاجار (۱۳۲۵ ق) این فکر جنبۀ عملی به خود گرفت و «محمره» به‌صورت یک بندر درآمد و در کنار آن گمرکی نیز ساخته شد. تأسیس بندر «محمره» در مقابل بندر بصره، باعث شد تا درآمد ارزی بندر بصره کاهش یابد و در نتیجه حکومت بغداد برای آن که از ایجاد بندری در مقابل بندر بصره جلوگیری کند، به تعرضاتی علیه این بندر دست زد. در سال ۱۲۵۳ ق، علیرضا پاشا حاکم بغداد با لشگری به محمره هجوم آورد، شهر را غارت و خراب کرد و بیشتر مردانش را کشت، اما شهر پس از این ویرانی دوباره بازسازی شد. تا تیر ۱۳۴۴ش، کلمه عربی «محمره» بر این شهر اطلاق می‌شد تا اینکه در این سال با تصویب هیئت وزیران، نام «خرمشهر» رسماً بر آن نهاده شد.تا قبل از جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، خرمشهر به ‌واسطۀ موقعیت جغرافیایی و تجاری که با دریای آزاد داشت، ثروت عظیمی در خود جای داده بود. وجود تجارتخانه‌های بزرگ و نمایندگی شرکت‌های بزرگ تجاری داخلی و خارجی و همچنین شرکت‌های بزرگ کشتیرانی، به خرمشهر چهره یک بندر بین‌المللی بخشیده بود و ساکنانش به زبان‌های فارسی، عربی و دیگر زبان‌های خارجی آشنایی داشتند. عموماً ساکنین این شهر به کار در بخش‌های خدمات کشاورزی (کشت خرما و مرکبات) و صنایع ‌دستی مثل عبابافی و حصیربافی و صنایع دیگر اشتغال داشتند.یکی از اتفاقات اساسی و مرتبط با جنگ تحمیلی در بازه زمانی بهمن ۱۳۵۷ تا مهر ۱۳۵۹، غائله خلق عرب به رهبری شیخ شبیر خاقانی از روحانیون خرمشهر بود که با حمایت‌های مالی، نظامی و مستشاری کشورهای عراق، کویت و لیبی به‌ وجود آمد.در جریان این غائله که از بهمن ۱۳۵۷ آغاز و اواخر تیر ۱۳۵۸ به پایان رسید، هواداران شیخ شبیر، با ادعای به دست ‌آوردن خودمختاری در خوزستان، با حمله به مراکز دولتی و نظامی، به کشتار مأموران و مردم عادی پرداختند.در این مدت، مقامات سیاسی کشور نظیر آیت‌الله خامنه‌ای، مهندس بازرگان، آیت‌الله طالقانی، سیداحمد خمینی و امام خمینی (ره)، با انجام مذاکراتی با شیخ شبیر، سعی در حل‌وفصل غائله داشتند، اما با به سرانجام نرسیدن این مذاکرات، روز چهارشنبه ۹ خرداد ۱۳۵۸، نیروهای سازمان خلق عرب با سنگربندی در سطح شهر، بسیاری از پاسگاه‌های نظامی و مراکز دولتی را هدف حمله قرار دادند. در مقابل نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و تکاوران ارتش وارد شهر شده و به مقابله با تجزیه‌طلبان برخاستند. در این روز به درخواست استاندار خوزستان، جنگنده‌های پایگاه شکاری دزفول نیز بر فراز آسمان خرمشهر، به نمایش قدرت پرداختند. علی‌رغم تأکید مسئولین کشور بر حل‌وفصل مسالمت‌آمیز غائله، درگیری‌ها بین نیروهای دولتی و تجزیه‌طلبان تا اواخر تیر ۱۳۵۸ به‌ صورت متناوب ادامه داشت. در نهایت، با انتقال شیخ شبیر از خرمشهر به قم، غائله خلق عرب به پایان رسید. از نکات قابل توجه در غائله خلق عرب، نقش پر رنگ حکومت عراق بود، چنان‌که در این مدت، گزارش‌هایی از اقدامات مداخله‌جویانه کنسولگری عراق در خرمشهر و تحرکات نظامی عراق در مرزها گزارش شده است.با شروع جنگ تحمیلی، هدف مهم و راهبردی صدام در استان خوزستان، اشغال خرمشهر بود که علی‌رغم مقاومت مدافعان شهر، ۴ آبان ۱۳۵۹، پس از ۳۳ روز مقاومت، به اشغال کامل رژیم بعث درآمد. با سقوط آخرین سنگرهای دفاعی، شهر خالی از سکنه شد و اهالی خرمشهر در شهرهای مجاور و سایر استان‌های کشور پراکنده شدند.با گذشت ۵۷۸ روز از اشغال خرمشهر، در جریان عملیات بیت‌المقدس، خرمشهر در ۳ خرداد ۱۳۶۱ آزاد شد. در این عملیات، به‌ جز شلمچه، کوشک و طلائیه که در اشغال عراق باقی ماند، سایر مناطق آزاد شدند.یکی از تصاویر نمادین به‌جامانده از آزادسازی خرمشهر، تابلوی «به خرمشهر خوش آمدید؛ جمعیت ۳۶ میلیون نفر» است که به پیشنهاد آیت‌الله علی اسلامی و به خط شهید بهروز مرادی نوشته و در ابتدای شهر نصب شد.بازپس‌گیری خرمشهر، موجب تغییر توازن سیاسی – نظامی در جنگ و منطقه خلیج‌ فارس به سود ایران شد. از نظر نظامی، اجرای چهار عملیات طی هشت ماه، بیانگر تجدید توان نظامی ایران بود.

از حیث سیاسی نیز به‌ منزله از بین رفتن برتری عراق در مذاکرات سیاسی بود و این کشور را در وضع تحقیرآمیزی قرار داد.پس از آزادسازی خرمشهر، شورای امنیت سازمان ملل پس از ۲۲ ماه از صدور قطعنامۀ اول، در ۲۱ تیر ۱۳۶۱، قطعنامۀ ۵۱۴ را که در آن موضع نسبتاً جدی‌تری در برابر جنگ گرفته بود، صادر کرد، بی‌آنکه در آن اشاره‌ای به متجاوز، تنبیه متجاوز یا اصل تجاوز شده باشد. از سوی دیگر، بازپس‌گیری خرمشهر، نگرانی‌های عمیقی در بین کشورهای عرب منطقۀ غرب آسیا پدید آورد. قدرت‌های بزرگ بین‌المللی ازجمله آمریکا نیز ضمن ابراز نگرانی از پیشروی نیروهای ایران، به حمایت گسترده از عراق پرداختند.سه روز پس از پذیرش قطعنامۀ ۵۹۸ از سوی ایران، عراقی‌ها روز جمعه ۳۱ تیر ۱۳۶۷ تهاجم دوباره خود را در منطقۀ جنوب آغاز کردند و در ۳۰ کیلومتری شمال خرمشهر مستقر شدند. هدف عراق از این اقدام، وارد کردن ضربۀ سنگین نظامی به ایران، اشغال زمین و به اسارت گرفتن شماری از نظامیان ایران بود تا به هنگام مذاکرات بعد از جنگ، از آنها استفاده کند و در تبادل اسرا، نسبت به ایران از موقعیت بهتری برخوردار شود. ضمن آنکه خرمشهر به ‌شدت تهدید می‌‌شد و اشغال مجدد آن، امتیاز بزرگی برای عراق بود، امام خمینی، نیروهای نظامی و مردمی را به مقابله با عراق فراخواندند و در نهایت، با مقاومت نیروهای خودی، عراق مجبور به عقب‌نشینی شد.یکی از نقاط محوری، کلیدی و نمادین شهر خرمشهر در طول دفاع مقدس، مسجد جامع این شهر است که در بخش مرکزی شهر قرار دارد. این مسجد که در سال ۱۲۵۰ ش ساخته شده، در سال ۱۳۴۳ تجدید بنا شد و به مرور به کانون مبارزه با حکومت پهلوی تبدیل گردید. با پیروزی انقلاب اسلامی، این مسجد کانون مبارزه با ضدانقلاب شد و در ۲۴ تیر ۱۳۵۸ با پرتاب نارنجک توسط ضدانقلاب، هفت نفر از مردم در صحن مسجد به شهادت رسیدند. با آغاز جنگ تحمیلی‌، این مسجد به ‌دلیل موقعیت مکانی و نقش محوری‌اش در مبارزات قبل از انقلاب، کانون مقاومت ۳۵ روزه‌ مردمی خرمشهر شد و به مرکز پشتیبانی و سازماندهی نیروهای‌ مردمی‌ و محلی برای تبادل‌ اخبار، تجهیز، آموزش‌، جمع‌آوری کمک‌ها، مداوای‌ اورژانسی مجروحین‌ و نگهداری‌ موقت‌ پیکرهای شهدا تبدیل شد. با حضور مستمر محمد جهان‌آرا (شهید) فرمانده سپاه پاسداران خرمشهر و تعدادی از افسران ارتش به ‌ویژه نیروی دریایی و نیز استقرار بی‌سیم مادر در مسجد، این مکان عملاً به مقر تاکتیکی دفاع از خرمشهر تبدیل شد. دشمن در ۲۸ مهر ۱۳۵۹ مصادف با عید قربان با هدایت ستون ‌پنجم برای اولین بار مسجد جامع را هدف گلوله‌باران خود قرار داد که در نتیجه آن بخش‌هایی از گنبد و صحن مسجد تخریب و جمعی از مدافعین به شهادت رسیدند. صبح روز ۳ آبان ۱۳۵۹ درگیری با دشمن در سی متری مسجد تشدید و در نهایت توسط دشمن اشغال‌ شد و با فرا رسیدن شب، دستور عقب‌نشینی و ترک شهر به همه مدافعان ابلاغ شد. مسجد جامع خرمشهر یکی از معدود بناهایی بود که پس از آزادسازی خرمشهر همچنان پابرجا مانده بود. رزمندگان با آزادی شهر بلافاصله خود را به مسجد جامع رساندند و با نصب پارچه‌نوشته‌هایی، آزادی شهر را جشن قرار گرفتند. در روز آزادی خرمشهر، بنا شد همه رزمندگان در مسجد جامع جمع شوند تا نماز جماعت ظهر و عصر را برپا کنند؛ زمانی که همه رزمندگان در این مسجد تجمع کرده بودند دشمن مسجد را زیر آتش گلوله گرفت و تعدادی از رزمندگان به شهادت رسیدند و گنبد مسجد نیز تخریب شد.در طول هشت سال دفاع مقدس، خرمشهر و روستاهای اطراف، ۵۶۵ شهید، ۸۴۷ جانباز و ۸۸ آزاده تقدیم انقلاب اسلامی کرده است که از این تعداد، ۲۴۷ نفر آنها مربوط به دوران مقاومت خرمشهر و ۱۴۰ نفر مربوط به شهدای جنگ شهرها هستند. گلزار شهدای خرمشهر، علاوه بر شهدای بومی این شهر، میزبان ۱۶۲ شهید از ۵۱ نقطه کشور است؛ بیشترین شهیدان از تهران، آبادان، شیراز و اهواز هستند که در دوران مقاومت خرمشهر، به دفاع از شهر پرداختند.شاخص‌ترین شهیدان خرمشهر در طول جنگ تحمیلی عبارتند از: عبدالمهدی آلبوغبیش، محمدرضا دشتی‌زاده، سیدحمید ارجعی، محمدرضا ربیعی‌زاده، سید محمدعلی جهان‌آرا، بهنام محمدی‌ راد، بهروز مرادی قهدریجانی و عبدالرضا موسوی.فرمانده سپاه خرمشهر در طول دوران مقاومت این شهر، سید محمدعلی جهان‌آرا بود که توانست با برقراری ارتباط فعال با گروه‌های مردمی و سازماندهی آنها، ۴۵ روز در برابر ارتش رژیم بعث عراق مقاومت کند.با پایان جنگ و در سال ۱۳۷۵، موزۀ دفاع مقدس خرمشهر، با هدف به تصویر کشیدن رشادت‌های رزمندگان ایران در طول جنگ تحمیلی، افتتاح و به بهره‌برداری رسید.گلزار شهدای خرمشهر، مسجد جامع خرمشهر، یادمان شهدای نهر خین، بیمارستان صحرایی امام حسین (ع)، یادمان شهدای عملیات رمضان (زید)، شهدای عملیات بیت‌المقدس، یادمان شهدای کربلای ۵ (شلمچه) و یادمان شهدای کربلای ۴ (علقمه) از جمله یادمان‌های ساخته‌ شده در خرمشهر و اطراف آن است که هر ساله میزبان مردمی است که در قالب کاروان‌های راهیان نور، به مناطق عملیاتی جنوب کشور سفر می‌کنند.